Budowa i właściwości grzybów

Plecha grzyba – grzybnia – wyrasta z zarodnika i składa się z bardzo cienkich, niewidocznych gołym okiem nitek, zwykle rozgałęzionych, przeplatających się i splątanych, okrągłych, zabarwionych lub bladych, u grzybów niższych pozbawionych przegród poprzecznych (septów), a u grzybów wyższych septowanych, zwanych strzępkami.

Każdy segment zawiera od jednego do kilkunastu jąder oraz cytoplazmę z rybosomami, mitochondriami i innymi organellami. Najczęściej grzybnia wyrastająca z zarodnika składa się z dwóch funkcjonalnie różnych części: części podłożowej (wegetatywnej), która zaopatruje grzyb w wodę i składniki pokarmowe, oraz części powierzchniowej (generatywnej) – owocnika, którego biologicznym przeznaczeniem jest dojrzewanie i rozsiewanie zarodników.

U niektórych grzybów (na przykład niektórych purchawek, trufli i endofitów) oba stadia rozwoju grzybni przebiegają wyłącznie w podłożu (glebie, drewnie).

Z biologicznego i fizjologicznego punktu widzenia obie fazy rozwoju grzybni są nierozłącznymi, bardzo ważnymi w życiu grzyba częściami. Grzybnia wegetatywna jest zwykle wieloletnia, generatywna zaś jednoroczna; tylko u niektórych, na przykład wielu hub, jest wieloletnia.

W toku procesów ewolucyjnych w przyrodzie grzybnia nie pojawiła się od razu; kształtowała się bardzo stopniowo. Grzybnia pierwszych grzybów była bardzo prymitywna – był to jedynie nagi protoplast (protoplazma i jądro), nawet bez błony. Jeszcze dziś, po wielu milionach lat, w ciałach zwierząt lub roślin spotyka się grzyby pasożytnicze o takiej budowie.

Niektóre grzyby, na przykład drożdże, nie tworzą grzybni wegetatywnej; znacznie wygodniej jest im żyć i rozmnażać się jako pojedyncze, pączkujące segmenty (komórki). Jednak pierwotne jednokomórkowe organizmy grzybowe były mizernymi, delikatnymi stworzonkami. Z czasem ich potrzeby fizjologiczne i biologiczne zmieniały się i doskonaliły, zmieniały się ich cechy morfologiczne, a i grzyby się zmieniały, coraz lepiej przystosowując się do warunków środowiska. Na przykład patrząc na borowika lub inny grzyb kapeluszowy czy hubę, trudno nawet wyobrazić sobie, jak długą drogę ewolucyjną musiał przebyć.

Grzybnia wegetatywna to wrażliwa, a zarazem żywotna sieć bardzo cienkich strzępek (1–20 µm i grubszych). Szacuje się, że długość strzępek w 1 cm3 gleby sięga od 40 do 120 m. To, że grzybnia jednych gatunków grzybów jest jednoroczna, a innych wieloletnia, wie nawet bardziej spostrzegawczy grzybiarz, który rok w rok spieszy w swoje ulubione miejsca na borowiki. Grzybnia rośnie wierzchołkami, rozrastając się promieniście we wszystkich kierunkach; tempo wzrostu poszczególnych gatunków jest różne, na przykład u grzybów kapeluszowych wynosi 10–20 cm, rzadko 30–50 cm rocznie.

W lesie ludzie widzą tylko owocnik grzyba, tj. jego organ rozrodczy (grzybnię generatywną), natomiast jego druga część – grzybnia wegetatywna – osiedla się w podłożu (ściółce, glebie, drewnie). Nawiasem mówiąc, niektóre grzyby są homotaliczne: grzybnia wyrasta z jednego zarodnika i później również wytwarza owocniki, na przykład u grzybów koprofilnych.

Większość grzybów jest jednak heterotaliczna, tj. są to grzyby wytwarzające owocniki tylko w stadium grzybni wtórnej (dikariotycznej), gdy grzybnia wyrasta z dwóch zarodników o różnym potencjale (męskim i żeńskim), na przykład borowiki, kurki itd. Grzybnia wtórna jest wieloletnia, natomiast u grzybów heterotalicznych grzybnia wyrosła z jednego zarodnika jest krótkotrwała i nie tworzy ani nie wytwarza zawiązków owocników.

Natura i biologiczne przeznaczenie owocnika polegają na wytworzeniu, dojrzewaniu i rozsianiu zarodników. Jest on więc wychowankiem natury, przez nią wyhodowanym i udoskonalonym, i jakby w zamian musi wydać i rozsiać jak najwięcej zarodników, gdyż jest to niezwykle ważne w życiu każdego gatunku grzyba. Kształt, wielkość i barwa owocników poszczególnych gatunków są bardzo różne i zależą od warunków środowiska oraz sposobu życia. Już jako zawiązek owocnik ma dwie misje – wydać zarodniki dojrzałe i je rozsiać.

Życie owocnika, z wyjątkiem niektórych hub, jest bardzo krótkie (od kilku godzin do kilkunastu dni), a ludzie są przekonani, że grzyby rosną bardzo szybko. Jest w tym trochę prawdy. Ale to, co nazywają grzybem, jest tylko nadziemną częścią grzyba – owocnikiem, który w dobrych warunkach rzeczywiście rośnie szybko.

Ale jak żyje niewidoczna dla nas grzybnia wegetatywna? Jak przezimowała i kiedy zabiera się do wzrostu, można się jedynie domyślać.

Uważa się, że budzi się wczesną wiosną i zaczyna rosnąć razem z całą ożywioną przyrodą, gdy temperatura gleby wzrośnie do 5–8 °C, natomiast jej intensywne życie zaczyna się przy co najmniej 15–18 °C. Dopiero po kilku miesiącach zaczynają się tworzyć zawiązki owocników; będąc w różnym wieku i na różnej głębokości, zaczynają tworzyć owocniki, które wychodzą na powierzchnię w różnym czasie. Dopiero od tej chwili, przy dostatecznej ilości ciepła i wilgoci, borowik, koźlarz czerwony czy inny grzyb kapeluszowy naprawdę rośnie bardzo szybko, a jego kapelusz powiększa się o 1,5 do 5 cm dziennie. Aby grzybnia wegetatywna mogła się zregenerować, wzmocnić i nabrać nowych potencjalnych sił życiowych, potrzebna jest odpowiednia ilość ciepła, wilgoci i światła; niemałą rolę odgrywają też CO2 i wymiana innych gazów, a nawet wietrzność i cały mikroklimat.

Tak więc borowik, koźlarz, kurka, gołąbek czy jakikolwiek inny grzyb, podobnie jak ogórek, kapusta czy ziemniak, nie rośnie w kilka dni, lecz przez kilka miesięcy. Zbierając grzyby, pamiętajmy o tym i bądźmy ostrożniejsi: nie rozrywajmy ściółki, nie grzebmy w mchu i nie niszczmy siedlisk grzybów, szukając malutkich borowików czy kurek.

Świat grzybów jest bardzo różnorodny; wiele z nich różni się nie tylko budową, ale i osobliwościami swojego życia.